SHBG te hoog of te laag: oorzaken bij sporters en wat je kunt doen
Wie zijn hormonen laat controleren, ziet op de uitslag vaak een waarde voor SHBG staan. Dat eiwit bepaalt mede hoeveel testosteron en oestradiol werkelijk beschikbaar is voor de weefsels. Bij sporters is SHBG geregeld te hoog of te laag, om heel uiteenlopende redenen. De redactie legt uit hoe je deze waarde moet lezen en wat je ermee kunt.
Wat SHBG is en waarom het ertoe doet
SHBG (sex hormone-binding globulin, in het Nederlands geslachtshormoonbindend globuline) is een eiwit dat in de lever wordt aangemaakt. Het bindt testosteron, dihydrotestosteron en in mindere mate oestradiol in het bloed en vervoert ze door het lichaam (Hammond, 2011).
Testosteron in het bloed komt in drie vormen voor: sterk gebonden aan SHBG, los gebonden aan albumine, en vrij. Alleen de vrije fractie en het deel dat aan albumine is gebonden, kunnen gemakkelijk weefsels binnendringen. Samen noemt men dat het biologisch beschikbare testosteron.
Dat betekent dat twee mensen met hetzelfde totale testosteron toch een heel verschillende hoeveelheid werkzaam hormoon kunnen hebben. Bij een hoog SHBG is een groter deel 'opgesloten', bij een laag SHBG is er relatief veel vrij.
SHBG is daarnaast een interessante marker voor de stofwisseling. Lage waarden hangen samen met insulineresistentie en een verhoogd risico op diabetes type 2, zoals Ding en collega's (2009) lieten zien in een groot genetisch en epidemiologisch onderzoek.
Oorzaken van een verhoogd SHBG
Bij sporters, en vooral bij duursporters, is een verhoogd SHBG niet ongewoon. Het hangt vaak samen met een laag lichaamsvetpercentage, een hoge trainingsbelasting en vooral met een tekort aan energie-inname ten opzichte van verbruik.
- Energietekort en laag lichaamsgewicht: een bekend kenmerk van REDs.
- Verhoogde schildklierfunctie: schildklierhormoon stimuleert de SHBG-productie.
- Leeftijd: SHBG stijgt geleidelijk bij het ouder worden.
- Oestrogenen: de anticonceptiepil en andere oestrogeenpreparaten verhogen SHBG sterk.
- Leverziekte: sommige leveraandoeningen gaan gepaard met hogere waarden.
- Bepaalde medicijnen: onder meer sommige anti-epileptica.
Een hoog SHBG kan ertoe leiden dat het vrije testosteron laag is, terwijl het totale testosteron normaal lijkt. Klachten als vermoeidheid, minder libido en trage spieropbouw kunnen dan ondanks een 'goede' totaalwaarde aanwezig zijn.
Bij sportende vrouwen die de pil gebruiken, is een hoog SHBG een bijna vaste bevinding. Dat is op zichzelf geen ziekte, maar het is goed om te weten bij de interpretatie van andere hormoonwaarden.
Ook vasten, zeer koolhydraatarme diëten of lange perioden van gewichtsverlies kunnen SHBG tijdelijk verhogen.
Oorzaken van een verlaagd SHBG
Een verlaagd SHBG zien we vaak bij overgewicht, insulineresistentie en een vette lever. Selva en collega's (2007) toonden aan dat een hoge suikerinname via de vetaanmaak in de lever de productie van SHBG remt. Dat verklaart deels de koppeling met stofwisselingsproblemen.
Bij krachtsporters is er een belangrijke farmacologische oorzaak: anabole androgene steroïden. Vooral orale middelen verlagen SHBG sterk, vaak tot nauwelijks meetbare waarden. Ook hoge doses testosteron hebben dat effect. Het overzicht van Pope en collega's (2014) noemt dit als typisch laboratoriumkenmerk van gebruik.
Een laag SHBG bij een gebruiker betekent niet dat dat gunstig is, ook al is er dan meer vrij hormoon. Het weerspiegelt vaak een belasting van de lever en een verstoorde stofwisseling, en gaat samen met andere ongunstige veranderingen zoals een daling van HDL-cholesterol.
Andere oorzaken zijn een te traag werkende schildklier, hoge doses glucocorticoïden, groeihormoon en het polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) bij vrouwen.
| Verhoogd SHBG | Verlaagd SHBG |
|---|---|
| Energietekort, laag lichaamsvet | Overgewicht, insulineresistentie |
| Snelle schildklier | Trage schildklier |
| Oestrogenen, anticonceptiepil | Anabole steroïden, hoge doses testosteron |
| Hogere leeftijd | Vette lever, hoge suikerinname |
| Sommige leverziekten | PCOS, glucocorticoïden |
Uitslagen goed interpreteren
SHBG wordt meestal gemeten in nanomol per liter (nmol/l). Referentiewaarden verschillen per laboratorium, leeftijd en geslacht. Het heeft weinig zin om een losse waarde te beoordelen zonder het totale testosteron en de klinische context erbij te betrekken.
Vrij testosteron wordt in de praktijk vaak berekend uit totaal testosteron, SHBG en albumine, bijvoorbeeld met de formule van Vermeulen (Vermeulen et al., 1999). Directe metingen van vrij testosteron met eenvoudige testen zijn onbetrouwbaar; de berekende waarde is meestal beter.
De richtlijn van de Endocrine Society (Bhasin et al., 2018) adviseert bij twijfel over een grenswaarde, of bij omstandigheden die SHBG beïnvloeden, het vrije testosteron mee te nemen in de beoordeling. Metingen moeten 's ochtends en bij voorkeur nuchter plaatsvinden.
Een eenmalig afwijkende uitslag is geen diagnose. Ziekte, een zware trainingsweek, slaaptekort of een recente dieetperiode kunnen tijdelijke schommelingen geven. Herhaling na enkele weken onder rustige omstandigheden geeft een betrouwbaarder beeld.
Wat je kunt doen
De aanpak hangt volledig af van de oorzaak. Het doel is niet om een getal te 'corrigeren', maar om de onderliggende situatie aan te pakken.
Bij een hoog SHBG door energietekort ligt de sleutel in voldoende eten, vooral voldoende koolhydraten rond trainingen, en in een realistische trainingsbelasting. Een sportdiëtist kan helpen de energiebalans in kaart te brengen. Bij een vermoeden van een schildklierprobleem volgt aanvullend onderzoek.
Bij een laag SHBG door overgewicht of insulineresistentie helpen gewichtsverlies, minder toegevoegde suikers, meer beweging en betere slaap. Deze maatregelen verbeteren vaak ook andere stofwisselingswaarden.
Bij een laag SHBG door middelengebruik is stoppen de enige effectieve maatregel. Supplementen die beloven SHBG te 'verlagen' of 'verhogen' zijn niet zinvol en kunnen een probleem maskeren. Bespreek gebruik eerlijk met een arts, zodat ook lever, bloedvetten en hormoonherstel kunnen worden beoordeeld.
Conclusies van de redactie
SHBG bepaalt hoeveel testosteron daadwerkelijk beschikbaar is en zegt daarnaast iets over de stofwisseling en leverfunctie.
Bij sporters wijst een hoog SHBG vaak op energietekort of hoge trainingsbelasting, een laag SHBG op insulineresistentie of het gebruik van anabole middelen.
Een goede interpretatie vraagt altijd om de combinatie met totaal en berekend vrij testosteron, herhaalde metingen en aandacht voor de oorzaak.
Lees verder in onze artikelen over verminderd libido bij sporters, REDs bij mannen en het interpreteren van een leverpanel.
Literatuur
- Hammond GL. Diverse roles for sex hormone-binding globulin in reproduction. Biol Reprod. 2011;85(3):431–441.
- Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666–3672.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
- Ding EL, Song Y, Manson JE, et al. Sex hormone-binding globulin and risk of type 2 diabetes in women and men. N Engl J Med. 2009;361(12):1152–1163.
- Selva DM, Hogeveen KN, Innis SM, Hammond GL. Monosaccharide-induced lipogenesis regulates the human hepatic sex hormone-binding globulin gene. J Clin Invest. 2007;117(12):3979–3987.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
