Verminderd libido bij sporters: oorzaken en het verband met farmacologie
Sport wordt doorgaans in verband gebracht met vitaliteit en een gezond seksleven. Toch melden opvallend veel sporters juist een afname van hun libido. De oorzaak kan liggen in de training zelf, in voeding, in stress, maar ook in medicijnen en prestatiebevorderende middelen. De redactie brengt de belangrijkste mechanismen in kaart.
Libido als signaal van het lichaam
Seksueel verlangen is het resultaat van een samenspel tussen hormonen, het zenuwstelsel, psychisch welzijn en relationele factoren. Bij mannen speelt testosteron een belangrijke rol, maar ook oestradiol, prolactine, schildklierhormoon en dopamine zijn betrokken. Bij vrouwen is de hormonale regulatie complexer en sterk verbonden met de cyclus.
Omdat voortplanting voor het lichaam geen directe overlevingsprioriteit is, wordt deze functie als een van de eerste teruggeschroefd bij stress of energietekort. Een dalend libido kan dus een vroeg waarschuwingssignaal zijn dat het lichaam onder druk staat.
Schommelingen zijn normaal. Een tijdelijk lager verlangen tijdens een drukke wedstrijdperiode hoeft niet zorgwekkend te zijn. Aanhoudende veranderingen over maanden, of samen met andere klachten zoals vermoeidheid of stemmingsproblemen, verdienen wel aandacht.
Belangrijk is ook het onderscheid tussen verminderd verlangen en problemen met de seksuele functie, zoals erectieproblemen. Beide kunnen samen voorkomen, maar hebben soms verschillende oorzaken.
Trainingsbelasting en energietekort
Hackney en collega's (2017) onderzochten bij ruim duizend mannelijke duursporters het verband tussen trainingsgewoonten en libido. Mannen met het hoogste trainingsvolume en de hoogste intensiteit rapporteerden vaker een verminderd libido dan mannen die gematigder trainden.
Een belangrijke onderliggende factor is een relatief energietekort. Het IOC-consensusstatement over REDs (Relative Energy Deficiency in Sport, Mountjoy et al., 2023) beschrijft hoe te weinig energie-inname ten opzichte van verbruik tal van lichaamsfuncties verstoort, waaronder de hormonale as die geslachtshormonen regelt.
Bij vrouwen uit zich dit vaak in een onregelmatige of uitblijvende menstruatie. Bij mannen is het subtieler: dalend testosteron, minder ochtenderecties en een lager libido. Daardoor wordt REDs bij mannen vaak gemist.
- Langdurig hoog trainingsvolume zonder voldoende hersteldagen
- Bewuste of onbewuste lage energie-inname, bijvoorbeeld bij gewichtsklassensporten of tijdens 'cutten'
- Chronisch slaaptekort
- Psychische druk rond prestaties of lichaamsbeeld
Het goede nieuws is dat deze vorm van libidoverlies meestal omkeerbaar is door de energiebalans en het herstel te verbeteren.
Medicijnen die het libido beïnvloeden
Een aantal veelgebruikte geneesmiddelen staat bekend om hun invloed op seksueel verlangen. Ook sporters gebruiken deze middelen, soms voor sportgerelateerde klachten, soms om andere redenen.
| Groep | Voorbeelden | Mogelijk mechanisme |
|---|---|---|
| Antidepressiva (SSRI's) | Sertraline, paroxetine | Serotonerge remming van verlangen en orgasme |
| 5-alfa-reductaseremmers | Finasteride | Minder DHT; libidoklachten gemeld |
| Opioïden | Tramadol, oxycodon | Onderdrukking van de hormonale as |
| Bètablokkers | Metoprolol | Invloed op vaatfunctie en vermoeidheid |
| Antipsychotica | Diverse | Verhoogd prolactine |
Tramadol verdient extra aandacht, omdat het in sommige sporten gebruikt werd tegen pijn tijdens wedstrijden. Naast het effect op hormonen is het verslavend. In de wielersport is het binnen wedstrijden inmiddels door de UCI verboden.
Ook alcohol en cannabis kunnen bij regelmatig gebruik het libido en de testosteronspiegel beïnvloeden. Deze factoren worden vaak over het hoofd gezien.
Stop nooit op eigen houtje met voorgeschreven medicatie. Bespreek bijwerkingen met de voorschrijvend arts; vaak zijn er alternatieven of aanpassingen mogelijk.
Anabole steroïden en de periode daarna
Anabole androgene steroïden onderdrukken via negatieve terugkoppeling de afgifte van LH en FSH door de hypofyse. De testikels maken daardoor nauwelijks nog eigen testosteron aan. Tijdens gebruik merken gebruikers dat vaak niet, omdat het toegediende hormoon de functie overneemt.
Een goed startpunt is anabolen online.
Na het stoppen ontstaat echter een periode waarin het externe hormoon is verdwenen en de eigen productie nog niet hersteld is. In die fase zijn een sterk verminderd libido, erectieproblemen, somberheid en vermoeidheid veelvoorkomende klachten (Rahnema et al., 2014).
Kanayama en collega's (2015) beschreven dat deze hypogonadale toestand bij een deel van de ex-gebruikers maanden tot jaren kan aanhouden. Hoe langer en intensiever het gebruik, hoe groter de kans op langdurige problemen.
Ook tijdens gebruik kunnen libidoproblemen ontstaan, bijvoorbeeld door een verstoorde verhouding tussen testosteron en oestradiol of door verhoogd prolactine bij bepaalde middelen. Het overzicht van de Endocrine Society (Pope et al., 2014) vat deze endocriene gevolgen samen. Zelfbehandeling met andere hormoonmiddelen brengt eigen risico's mee en vervangt geen medische begeleiding.
Onderzoek en aanpak
Bij aanhoudend libidoverlies is een gesprek met de huisarts een goede eerste stap. Die zal vragen naar training, voeding, slaap, stress, medicatie en middelengebruik. Eerlijkheid over anabole middelen is daarbij belangrijk voor een juiste diagnose; artsen hebben een beroepsgeheim.
Bloedonderzoek omvat meestal een nuchter ochtendtestosteron, SHBG, LH en FSH, prolactine, schildklierfunctie en soms oestradiol en ferritine. Bij vrouwen wordt gekeken naar de cyclus en eventueel naar andere hormonen.
De aanpak hangt af van de oorzaak. Bij energietekort ligt de oplossing in voeding en trainingsplanning, bij voorkeur met begeleiding van een sportdiëtist. Bij medicatie wordt gezocht naar alternatieven. Bij hypogonadisme na steroïdgebruik is verwijzing naar een endocrinoloog of androloog aangewezen.
Psychische factoren verdienen evenveel aandacht. Prestatiedruk, een verstoord lichaamsbeeld of relatieproblemen kunnen het libido sterk beïnvloeden. Een psycholoog of seksuoloog kan dan helpen.
Conclusies van de redactie
Een verminderd libido bij sporters is vaak een signaal van overbelasting, energietekort of stress, en minder vaak een op zichzelf staand probleem.
Medicijnen zoals antidepressiva, opioïden en finasteride kunnen bijdragen, en anabole steroïden kunnen leiden tot langdurige onderdrukking van de eigen hormoonproductie.
Een open gesprek met een arts en gericht bloedonderzoek brengen de oorzaak meestal snel in beeld. In veel gevallen is het probleem goed te behandelen.
Gerelateerde artikelen op onze site behandelen REDs bij mannen, SHBG en vrij testosteron, en herstel van de hormoonbalans na het stoppen met anabolen.
Literatuur
- Hackney AC, Lane AR, Register-Mihalik J, O'Leary CB. Endurance exercise training and male sexual libido. Med Sci Sports Exerc. 2017;49(7):1383–1388.
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.
- Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
- Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
