Bijwerkingen van DHEA
DHEA wordt in sommige landen aangeprezen als 'jeugdhormoon' en als natuurlijke manier om testosteron te verhogen. In Nederland is het geen gewoon voedingssupplement, en voor sporters staat het op de verboden lijst. De redactie legt uit wat DHEA is, welke bijwerkingen bekend zijn en wat het onderzoek werkelijk heeft opgeleverd.
Wat DHEA is en hoe het werkt
Dehydro-epiandrosteron (DHEA) is een steroïdhormoon dat vooral in de bijnierschors wordt aangemaakt. In het bloed circuleert het grotendeels als DHEA-sulfaat (DHEA-S). Het is een zogeheten prohormoon: het heeft zelf weinig hormonale activiteit, maar kan in weefsels worden omgezet in androgenen zoals testosteron en in oestrogenen zoals oestradiol.
De concentratie van DHEA piekt rond het twintigste tot dertigste levensjaar en daalt daarna geleidelijk. Die daling inspireerde de gedachte dat aanvullen veroudering zou kunnen afremmen. Die hypothese is in grote studies niet bevestigd.
Welke hormonen uit DHEA ontstaan, hangt af van het geslacht en van enzymactiviteit in weefsels. Bij vrouwen leidt DHEA-inname tot een duidelijke stijging van testosteron. Bij mannen is het effect op testosteron klein, terwijl oestrogenen juist kunnen toenemen.
Juist die onvoorspelbare omzetting maakt DHEA lastig. Het is geen 'zachte' variant van testosteron, maar een voorloper waarvan de uiteindelijke hormonale effecten per persoon verschillen.
Wat onderzoek bij sporters en ouderen liet zien
Brown en collega's (1999) gaven jonge mannen die krachttraining deden DHEA of placebo. Het serumtestosteron steeg niet significant, en de toename in kracht en spiermassa verschilde niet van de placebogroep. Ook andere studies bij jonge mannen vonden geen relevante anabole effecten.
De grote studie van Nair en collega's (2006) in de New England Journal of Medicine onderzocht oudere mannen en vrouwen gedurende twee jaar met 75 mg (mannen) of 50 mg (vrouwen) DHEA per dag. Er werd geen gunstig effect gevonden op lichaamssamenstelling, spierkracht, insulinegevoeligheid of kwaliteit van leven.
Waar DHEA wel een medische plek heeft, is bij vrouwen met bijnierinsufficiëntie. Arlt en collega's (1999) vonden bij 50 mg per dag een verbetering van welbevinden en seksualiteit. De richtlijn van de Endocrine Society (Wierman et al., 2014) raadt routinematig gebruik echter af vanwege beperkt bewijs en onbekende langetermijneffecten.
Kortom: voor sportprestaties is er nauwelijks bewijs, en de theoretische voordelen wegen niet op tegen de mogelijke bijwerkingen en de dopingrisico's.
Bijwerkingen bij vrouwen en mannen
Omdat DHEA bij vrouwen vooral wordt omgezet in androgenen, zijn de bijwerkingen bij hen het duidelijkst. Ze ontstaan geleidelijk en zijn deels dosisafhankelijk. In klinische studies met lage doses kwamen vooral huidklachten voor.
| Bijwerking | Vooral bij | Opmerking |
|---|---|---|
| Acne en vette huid | Vrouwen, ook mannen | Meest gemelde klacht in studies |
| Overmatige beharing (hirsutisme) | Vrouwen | Kan langzaam ontstaan |
| Haaruitval op de kruin | Vrouwen en mannen met aanleg | Door omzetting naar sterkere androgenen |
| Stemverlaging | Vrouwen | Mogelijk blijvend |
| Borstvorming (gynaecomastie) | Mannen | Door omzetting naar oestrogenen |
| Prikkelbaarheid, slaapproblemen | Beide | Wisselend gemeld |
Bij mannen is gynaecomastie de bekendste hormonale bijwerking. Ook een daling van HDL-cholesterol is bij hogere doses beschreven, al zijn de resultaten tussen studies niet eenduidig.
Supplementen van onduidelijke herkomst kunnen bovendien meer of minder DHEA bevatten dan op het etiket staat, of andere steroïden. Dat maakt de werkelijke blootstelling onvoorspelbaar.
Opvallend is dat veel bijwerkingen pas na maanden duidelijk worden, terwijl gebruikers vaak geen controle laten doen. Een stemverandering bij vrouwen wordt soms pas opgemerkt als die al blijvend is.
Langetermijnrisico's en interacties
Omdat DHEA zowel androgenen als oestrogenen kan leveren, bestaat er theoretisch een risico bij hormoongevoelige aandoeningen, zoals borst-, baarmoeder- en prostaatkanker. Langetermijnstudies die dit risico uitsluiten, ontbreken. Mensen met zo'n voorgeschiedenis wordt gebruik afgeraden.
Daarnaast zijn er aandachtspunten voor andere organen en medicatie:
- Mogelijke invloed op de lever, met name bij hoge doses of bij combinatie met andere leverbelastende middelen.
- Interacties met hormonale anticonceptie, hormoonsuppletie en anti-oestrogenen.
- Mogelijke wisselwerking met antidepressiva en stemmingsstabilisatoren; er zijn meldingen van manische episodes.
- Onbekende effecten bij jongeren, bij wie de eigen productie nog normaal is.
Bij mensen met een normale eigen hormoonproductie verstoort extra DHEA bovendien de natuurlijke balans, zonder dat er een duidelijk voordeel tegenover staat.
Wie DHEA onder medisch toezicht gebruikt, bijvoorbeeld bij bijnierinsufficiëntie, krijgt doorgaans controles van DHEA-S en geslachtshormonen. Bij zelfmedicatie ontbreekt dat vangnet volledig.
Status in Nederland en antidoping
In Nederland en in een groot deel van de Europese Unie wordt DHEA niet als gewoon voedingssupplement beschouwd. Het valt onder de geneesmiddelenregelgeving en is daarmee niet vrij verkrijgbaar in de drogist. In de Verenigde Staten is dat anders, wat verklaart waarom het via internet wordt aangeboden.
Voor sporters is het nog duidelijker: DHEA staat op de Verboden Lijst van het World Anti-Doping Agency in de categorie anabole middelen en is altijd verboden, binnen en buiten wedstrijden. Ook supplementen die het als 'natuurlijke testosteronbooster' bevatten, kunnen tot een positieve test leiden.
De Dopingautoriteit waarschuwt al jaren dat producten van internet, zeker uit landen met soepelere regels, onbedoeld DHEA of andere prohormonen kunnen bevatten. Sporters die getest kunnen worden, zijn zelf verantwoordelijk voor wat ze innemen.
Ook voor recreatieve sporters zonder dopingcontrole geldt dat het importeren van geneesmiddelen zonder recept niet zonder juridische en gezondheidsrisico's is.
Conclusies van de redactie
DHEA is een hormoonvoorloper met onvoorspelbare omzetting in androgenen en oestrogenen. Bij gezonde jonge sporters is geen relevant effect op kracht of spiermassa aangetoond.
De bijwerkingen variëren van acne en haaruitval tot gynaecomastie en, bij vrouwen, mogelijk blijvende vermannelijking. De veiligheid op lange termijn is onvoldoende onderzocht.
In Nederland is DHEA geen vrij verkrijgbaar supplement en voor georganiseerde sport een verboden middel. Wie klachten heeft die aan hormonen doen denken, kan beter laten testen dan zelf experimenteren.
Verdiepende artikelen op onze site gaan over SHBG en vrij testosteron, prohormonen in vervuilde supplementen en het belang van bloedonderzoek bij sporters.
Literatuur
- Brown GA, Vukovich MD, Sharp RL, et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol. 1999;87(6):2274–2283.
- Nair KS, Rizza RA, O'Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
- Arlt W, Callies F, van Vlijmen JC, et al. Dehydroepiandrosterone replacement in women with adrenal insufficiency. N Engl J Med. 1999;341(14):1013–1020.
- Wierman ME, Arlt W, Basson R, et al. Androgen therapy in women: a reappraisal: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3489–3510.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard – Prohibited List. Montreal: WADA; jaarlijks bijgewerkt.
